Waarom fiscaal instrumentalisme (on)gezond is

Albert Einstein zei al: “Voor het invullen van een belastingformulier moet men filosoof zijn, dat is voor een wiskundige veel te moeilijk”. Sinds Einstein is de complexiteit van belastingen helaas niet verminderd, maar juist toegenomen. Een grote oorzaak hiervan is het zogenaamde fiscaal instrumentalisme: het verschijnsel dat het belastingstelsel door de overheid wordt gebruikt om bepaalde niet-fiscale beleidsdoelstellingen te realiseren. In deze blog verkennen we dit fenomeen en benoem ik voor u de kansen en bedreigingen van fiscaal instrumentalisme.

Wat is fiscaal instrumentalisme?

Belastingheffing heeft van origine een budgettaire functie: de overheid heeft uitgaven en die moeten ergens van worden betaald. Onze betaalde belastingen worden bijvoorbeeld ingezet voor de financiering van defensie en de rechtsorde. Een andere functie van belastingen is herverdeling: het opgehaalde geld wordt gebruikt om inkomens- en vermogensverschillen tussen de inwoners van een land te beïnvloeden. Dat verklaart bijvoorbeeld het progressieve tarief in de inkomstenbelasting of de inkomensafhankelijke heffingskortingen. De mate waarin die herverdeling plaatsvindt is uiteraard een politieke discussie.

Belastingheffing wordt echter ook gebruikt als instrument om niet-fiscale doelstellingen te realiseren. Het doel van dit fiscaal instrumentalisme is om het gedrag van burgers en ondernemingen in een bepaalde richting te ‘duwen’. Dit kan door bepaald gedrag te stimuleren of juist te ontmoedigen. Denk bijvoorbeeld aan het milieu (lagere bijtelling op elektrische auto’s) of gezondheid (accijns op tabak en alcohol).

fiscaal instrumentalisme belastingen

Door de jaren heen is bij de overheid de focus van belastingheffing steeds meer op deze derde functie komen te liggen. Het simpele ophalen van geld lijkt daarmee te zijn verdrongen door regels en faciliteiten op allerlei gebied die in wezen niets met het fiscale te maken hebben. Dat heeft zowel gezonde als een ongezonde gevolgen.


Fiscaal instrumentalisme is het verschijnsel dat het belastingstelsel door de overheid wordt gebruikt om bepaalde niet-fiscale beleidsdoelstellingen te realiseren.


Waarom is het (on)gezond?

Het fiscaal instrumentalisme heeft als voordelen:

  • Het geeft de overheid de mogelijkheid om bepaalde doelstellingen te verwezenlijken waarin de markt niet van zichzelf voorziet. Bijvoorbeeld door het beperken van het gebruik van tabak en alcohol;
  • Het stimuleert innovatie doordat de overheid via bijvoorbeeld de energie-investeringsaftrek (EIA) ‘mee-investeert’ in de economie;
  • Het verlaagt de belastingdruk voor burgers en ondernemingen die slim omgaan met fiscaal instrumentalisme.

Er zijn echter ook nadelen:

  • De veelheid aan allerlei regelingen maken het belastingstelsel onoverzichtelijk en ingewikkeld. Hierdoor nemen de administratieve lasten toe, die uiteindelijk weer worden afgewenteld op burgers en ondernemingen;
  • De onwetendheid van de faciliteiten kan ertoe leiden dat bepaalde beleidsdoelen helemaal niet behaald worden. In zo’n geval kost een faciliteit geld zonder dat het iets oplevert;
  • Het kan leiden tot ongelijkheid, omdat een bepaalde groep in de samenleving soms onevenredig wordt bevoordeeld (bijvoorbeeld grote bedrijven);
  • Het stimuleert soms gedrag dat ook zonder de faciliteiten zou hebben plaatsgevonden. In dat geval kost het de overheid (en dus de belastingbetaler) alleen maar geld;
  • Bij elk nieuw kabinet spelen andere politieke drijfveren. Dat kan ertoe leiden dat bepaalde faciliteiten binnen korte tijd verschijnen en weer verdwijnen: dat zorgt voor onzekerheid.

Wat kunt u ermee?

Fiscaal instrumentalisme biedt kansen en heeft bedreigingen. Een kans voor u is dat fiscaal instrumentalisme investeren en innoveren beloont: maak actief gebruik van de regelingen die er zijn om in uw onderneming te investeren! Doordat de fiscus een centje meebetaalt aan uw investeringen maakt u geld vrij dat u voor andere doeleinden kunt gebruiken.


Doordat de fiscus een centje meebetaalt aan uw investeringen maakt u geld vrij dat u voor andere doeleinden kunt gebruiken.


Een bedreiging van fiscaal instrumentalisme is dat het onoverzichtelijk en ingewikkeld kan zijn. U moet zich hierin niet verliezen! Waar u ook rekening mee moet houden is dat fiscaal instrumentalisme vaak tijdelijk beleid is: met een nieuw kabinet kan het fiscale speelveld er weer heel anders uitzien. Zet dus een duurzaam plan uit voor het gebruik van de diverse faciliteiten die er zijn, zodat u niet voor onaangename verrassingen komt te staan.